Zarządzanie łańcuchem dostaw – co to jest i jak działa?

Czas czytania: 12 min

Współczesny biznes to skomplikowana sieć naczyń połączonych. Konkurencja na globalnym rynku sprawiła, że o sukcesie firmy nie decyduje już wyłącznie innowacyjność samego produktu, ale to, jak szybko, tanio i niezawodnie potrafi ona dostarczyć ten produkt w ręce ostatecznego odbiorcy. Właśnie tutaj na scenę wkracza proces zarządzania łańcuchem dostaw (z ang. Supply Chain Management – w skrócie SCM).

W niniejszym artykule, opierając się m.in. na klasycznej i cenionej wiedzy płynącej z książki „Zarządzanie łańcuchem dostaw” wydanej przez Harvard Business Review, przejdziemy przez wszystkie tajniki tego obszaru. Zrozumienie, czym jest sprawny łańcuch dostaw, to pierwszy krok do zbudowania trwałej przewagi konkurencyjnej przedsiębiorstwa.

Czym dokładnie jest łańcuch dostaw? Podstawowa definicja

Zanim przejdziemy do samego zarządzania, musimy zdefiniować fundament. Łańcuch dostaw to globalna sieć organizacji, ludzi, zasobów, informacji oraz działań niezbędnych do tego, aby wyprodukować i dostarczyć produkt lub usługę do konsumenta. Rozpoczyna się on u dostawców nieprzetworzonych surowców, a kończy w momencie, gdy gotowy wyrób trafia do rąk klienta końcowego (a nierzadko obejmuje również proces jego utylizacji lub recyklingu).

Dowiedz się więcej o rozwiązaniach DSR 4FACTORY

Na czym polega zarządzanie łańcuchem dostaw?

Zarządzanie łańcuchem dostaw to strategiczna, zintegrowana koordynacja wszystkich procesów biznesowych zachodzących w tej sieci. Jak podkreślają eksperci w publikacjach Harvard Business School Press, SCM to znacznie więcej niż tylko przesuwanie towarów z punktu A do punktu B. To holistyczne podejście, które synchronizuje trzy główne strumienie:

1. Przepływ produktów – obejmuje fizyczny ruch towarów od dostawców, przez fazę produkcji, aż po dystrybucję do klientów. Dotyczy również obsługi zwrotów.
2. Przepływ informacji – polega na przekazywaniu danych o zamówieniach, prognozach popytu, harmonogramach, statusach dostaw oraz poziomach zapasów. Płynny przepływ informacji zapobiega zjawiskom takim jak „efekt byczego bicza” (ang. bullwhip effect), na który HBR kładzie szczególny nacisk.
3. Przepływ finansowy – obejmuje warunki kredytowe, harmonogramy płatności, faktury, a także zarządzanie kosztami własnymi w całym łańcuchu dostaw.

Nowoczesne zarządzanie łańcuchem dostaw łączy te trzy strumienie, wykorzystując innowacyjne systemy informatyczne, aby maksymalizować wartość dla klienta i zysk dla organizacji.

Historia SCM: od pojedynczych silosów do zintegrowanych sieci

Aby zrozumieć dzisiejsze systemy SCM, warto spojrzeć na ich ewolucję. Historia zarządzania przepływem towarów jest tak stara jak handel, jednak jako sformalizowana dziedzina nauki i praktyki biznesowej SCM wyłonił się stosunkowo niedawno.

• Lata 60. i 70. XX wieku – dominowało podejście silosowe. Planowanie produkcji, zaopatrzenie, dystrybucja i magazynowanie funkcjonowały jako oddzielne działy, które rzadko się ze sobą komunikowały. Skutkowało to ogromnymi zapasami i wysokimi kosztami.
• Lata 80. (narodziny SCM) – po raz pierwszy użyto terminu Supply Chain Management. Zaczęto dostrzegać potrzebę integracji wewnętrznej w przedsiębiorstwach. Zrozumiano, że optymalizacja jednego działu kosztem drugiego nie przynosi firmie globalnych korzyści.
• Lata 90. i początek XXI wieku – globalizacja i rozwój Internetu wymusiły integrację zewnętrzną – z dostawcami i klientami. Rozkwitły zintegrowane systemy informatyczne (ERP). Zarządzanie weszło na poziom globalnych sieci dostaw.
• Przemysł 4.0 i era cyfrowa (dzisiaj) – współczesne łańcuchy dostaw i potrzeba ich elastyczności definiują nowy standard. Oparte na chmurze, analizie Big Data i sztucznej inteligencji, sieci stają się predykcyjne i autonomiczne.

Logistyka a zarządzanie łańcuchem dostaw – różnice, które trzeba znać

Wielu menedżerów używa terminów logistyka i zarządzanie łańcuchem dostaw zamiennie. Jest to jednak błąd pojęciowy, który może prowadzić do ograniczonego spojrzenia na strategię firmy. Autorzy publikacji z Harvardu wielokrotnie zaznaczają, że logistyka jest jedynie podzbiorem, operacyjnym ramieniem szerszej koncepcji, jaką jest SCM.

Poniższa tabela szczegółowo obrazuje te różnice:

Mówiąc obrazowo: logistyk upewnia się, że paleta z częściami dotrze do fabryki na wtorek. Menedżer SCM decyduje, czy w ogóle powinniśmy produkować ten element samodzielnie, czy z zewnątrz, jak wpłynie to na jakość oraz czy nasi dostawcy spełniają normy i standardy wymagane w branży.

Przeczytaj również: Czym jest analiza łańcucha dostaw i dlaczego jest taka ważna?

5 kluczowych etapów w zarządzaniu łańcuchem dostaw

Zgodnie z uznanymi modelami referencyjnymi (takimi jak model SCOR – Supply Chain Operations Reference), skuteczne zarządzanie przepływami dzieli się na pięć zintegrowanych faz. Ich płynna realizacja jest kluczem do rynkowego sukcesu.

1. Planowanie

To strategiczny mózg całego operacyjnego organizmu. Zanim jakikolwiek produkt powstanie, firma musi opracować strategię. Planowanie polega na prognozowaniu popytu rynkowego i dopasowywaniu do niego zasobów produkcyjnych, materiałowych oraz finansowych. Przedsiębiorstwa muszą zadecydować, jak zrównoważyć podaż z popytem, opracować politykę zapasów oraz wybrać wskaźniki KPI (Kluczowe wskaźniki efektywności) do mierzenia skuteczności działania całego łańcucha.

2. Zaopatrzenie

Na tym etapie menedżerowie wybierają dostawców, którzy dostarczą towary i usługi potrzebne do wytworzenia końcowego produktu. Obejmuje to proces negocjacji cen, określania standardów jakości, ustalania harmonogramów dostaw i podpisywania kontraktów. Współcześnie Harvard wskazuje, że relacje z dostawcami muszą opierać się na partnerstwie i współdzieleniu ryzyka, a nie tylko na agresywnym cięciu cen.

3. Produkcja

To serce operacji wytwórczych. Faza ta obejmuje harmonogramowanie, testowanie, pakowanie i przygotowanie produktów do wysyłki. Z punktu widzenia systemowego zarządzanie produkcją wymaga ścisłej integracji z informacjami o dostępności surowców. Zastosowanie mają tu zasady Lean Manufacturing, mające na celu eliminację wszelkich strat (czasu, materiału, energii).

4. Dystrybucja

Często określana mianem logistyki wyjściowej. Obejmuje przyjmowanie zamówień od klientów, zarządzanie flotą transportową (własną lub zewnętrzną), funkcjonowanie centrów dystrybucyjnych i finalną wysyłkę towaru do ostatecznego odbiorcy. Jest to faza najbardziej widoczna dla konsumenta – błędy na tym etapie bezpośrednio uderzają w wizerunek firmy.

5. Zwroty

Logistyka zwrotna to często bagatelizowany, lecz niezwykle istotny element, zwłaszcza w dobie e-commerce. Organizacje muszą posiadać sprawny system odbierania wadliwych, uszkodzonych lub niechcianych produktów. Sprawne zarządzanie tym etapem potrafi przekuć niezadowolonego klienta w lojalnego ambasadora marki.

Dowiedz się więcej o rozwiązaniach DSR 4FACTORY

Strategiczne ujęcie SCM – lekcje z Harvard Business Review

Książka „Zarządzanie łańcuchem dostaw” (HBR – Harvard Business School Press) zwraca uwagę na kilka krytycznych wymiarów, bez których niemożliwa jest autentyczna optymalizacja.

1. Dopasowanie łańcucha dostaw do strategii biznesowej

Nie istnieje jeden „idealny” łańcuch dostaw. HBR wyraźnie podkreśla, że sieć musi być zaprojektowana pod kątem charakterystyki produktu. Jeśli firma sprzedaje produkty innowacyjne (o krótkim cyklu życia, wysokiej marży i nieprzewidywalnym popycie, np. najnowsza elektronika), łańcuch musi być elastyczny i szybki. Jeśli z kolei sprzedaje produkty funkcjonalne (np. artykuły pierwszej potrzeby o stabilnym popycie), kluczem jest efektywność kosztowa i minimalizacja zapasów.

2. Efekt byczego bicza

Jednym z najgroźniejszych zjawisk w łańcuchu dostaw, opisywanym w literaturze HBR, jest efekt byczego bicza. Polega on na tym, że drobne wahania popytu na poziomie klienta detalicznego powodują ogromne, zniekształcone oscylacje w zamówieniach u producentów i dostawców surowców na początku łańcucha. Rozwiązaniem tego problemu jest współdzielenie informacji w czasie rzeczywistym i stosowanie zintegrowanych systemów informatycznych.

3. Konkurowanie sieci, a nie pojedynczych firm

Dziś na rynku nie konkurują już ze sobą pojedyncze przedsiębiorstwa, ale całe ich łańcuchy dostaw. Firma Apple nie osiągnęłaby swojego sukcesu, gdyby nie genialnie zoptymalizowana sieć dostawców komponentów z całego świata i podwykonawców. To integracja na każdym szczeblu stanowi prawdziwą barierę wejścia dla konkurencji.

Nowoczesne technologie IT wspierające zarządzanie łańcuchem dostaw

Rozwój zaawansowanych technologii sprawił, że wizje teoretyków stały się biznesową codziennością. Jak firmy radzą sobie z przetwarzaniem gigabajtów danych o dostawach, produkcji i wysyłkach? Wykorzystują do tego innowacyjne systemy IT. Dzisiejsze systemy SCM są całkowicie ukierunkowane na klienta, zapewniając mu widoczność i szybkość, o jakiej kilkanaście lat temu można było tylko marzyć.

1. Systemy ERP (Enterprise Resource Planning) – ERP 4FACTORY.

To cyfrowy układ nerwowy nowoczesnej firmy. System ERP 4FACTORY pozwala na zintegrowanie wszystkich działów – od finansów, przez zakupy, produkcję, po magazyn i dział sprzedaży. Dzięki temu dane wprowadzane w jednym dziale są natychmiast widoczne dla pozostałych komórek, co radykalnie przyspiesza decyzyjność.

2. Zaawansowane systemy planowania i harmonogramowania (Advanced Planning and Scheduling) – APS 4FACTORY.

Rozwiązanie APS 4FACTORY, które jest obszarem specjalizacji DSR S.A., to narzędzie wznoszące planowanie produkcji na najwyższy poziom. Analizuje ono dziesiątki ograniczeń (dostępność maszyn, czas przezbrojeń, brak surowców, absencje pracowników) i tworzy optymalne harmonogramy produkcyjne. Integracja systemu APS 4FACTORY z ERP 4FACTORY pozwala na błyskawiczne symulowanie scenariuszy „Co jeśli?” i dostosowywanie planów do nagłych zawirowań w łańcuchu dostaw.

3. Przemysł 4.0 oraz IoT

Przemysł 4.0 a system SCM to nierozerwalne pojęcia. Czujniki IoT instalowane na maszynach, paletach czy w naczepach ciężarówek na bieżąco monitorują ich lokalizację, stan techniczny, a nawet temperaturę i wilgotność. To umożliwia m.in. przewidywanie awarii maszyn (Predictive Maintenance) zanim one faktycznie nastąpią, co chroni cały proces produkcyjny przed kosztownymi postojami.

Jakie korzyści przynosi efektywne zarządzanie w łańcuchu dostaw?

Inwestycja w nowoczesne narzędzia oraz optymalizacja procesów SCM nie jest tania, ale stopa zwrotu bywa ogromna. Wdrożenie strategicznego podejścia opartego na najlepszych praktykach dostarcza firmom mierzalnych benefitów:

• Redukcja kosztów operacyjnych – posiadanie mniejszych, rotujących zapasów zmniejsza koszty składowania (magazynowania). Optymalizacja transportu tnie wydatki na logistykę.
• Wzrost przychodów i poprawa wizerunku – dzięki minimalizacji zjawiska braku towaru dostępnego od ręki firmy nie tracą szans sprzedażowych. Wyższy wskaźnik pełnych i terminowych dostaw (wskaźnik OTIF: On-Time, In-Full) buduje potężną lojalność klientów.
• Zwiększona zwinność i elastyczność operacyjna – przedsiębiorstwa dysponujące zmapowanym, transparentnym łańcuchem są w stanie szybko reagować na szoki podażowe (np. katastrofy naturalne, zamknięcia portów czy pandemie) poprzez szybką zmianę źródeł zaopatrzenia.
• Lepsza płynność finansowa – skrócenie tzw. cyklu gotówkowego, czyli czasu, jaki mija od zapłacenia za surowce do otrzymania płatności za gotowy produkt. Sprawny system SCM pozwala odzyskać zamrożony w zapasach kapitał.

Przeczytaj również: Automatyzacja zarządzania zapasami i łańcuchem dostaw

Wyzwania i przyszłość systemów SCM

Globalne wstrząsy z ostatnich lat (pandemia, konflikty zbrojne) pokazały, że łańcuchy dostaw i potrzeba ich elastyczności to obecnie najwyższy priorytet na spotkaniach zarządów i menedżerów.

Główne wyzwania stojące przed menedżerami SCM:

1. Niestabilność geopolityczna – wojny handlowe, cła, zrywanie umów i lokalne konflikty zmuszają firmy do rewidowania polityki globalnego zaopatrzenia. Rośnie popularność takich koncepcji jak Nearshoring (przenoszenie produkcji do krajów sąsiednich) oraz Friendshoring (lokowanie produkcji w krajach sojuszniczych).
2. Kryzys talentów – złożoność współczesnych operacji logistycznych sprawia, że brakuje wykwalifikowanych planistów i analityków danych, którzy potrafią sprawnie obsługiwać zaawansowane systemy SCM/ERP/APS.
3. Zrównoważony rozwój i wskaźniki ESG (Environmental, Social and Governance) – konsumenci oraz rygorystyczne przepisy prawa (np. dyrektywy Unii Europejskiej) wymuszają na korporacjach drastyczne obniżenie śladu węglowego w całym cyklu życia produktu. Transformacja w kierunku gospodarki obiegu zamkniętego wymusza całkowitą przebudowę starych modeli.

Przyszłość systemów SCM: era autonomii

Eksperci przewidują, że ewolucja pójdzie w kierunku autonomicznych łańcuchów dostaw. Systemy wspierane przez technologie kognitywne będą potrafiły samodzielnie identyfikować zagrożenia, analizować warianty alternatywne i automatycznie przekierowywać zamówienia do innych dostawców, informując o tym menedżera lub oczekując autoryzacji.

System SCM a chmura staną się absolutnym standardem – zintegrowane platformy pozwalają już teraz przedsiębiorstwom korzystać z potężnych narzędzi analitycznych w modelu abonamentowym (SaaS), wyrównując szanse w walce o udział w rynku.

Podsumowanie

Zarządzanie łańcuchem dostaw przestało być żargonem używanym na zapleczu magazynów i hal produkcyjnych, a stało się jednym z najpotężniejszych narzędzi w rękach nowoczesnych prezesów i dyrektorów operacyjnych. Jak dowodzą klasyczne analizy, to właśnie doskonałość w koordynacji procesów w łańcuchu dostaw wyróżnia rynkowych liderów.

Od etapu strategicznego planowania, przez optymalizację produkcji, aż po wysoce zindywidualizowaną dystrybucję – kompleksowe wdrożenie rozwiązań SCM, przy wsparciu zaawansowanych systemów informatycznych (takich jak ERP czy APS, w których wdrażaniu specjalizuje się DSR S.A.), pozwala redukować koszty, budować elastyczność i odpowiadać na ciągle zmieniające się potrzeby rynkowe. Kto sprawniej kontroluje swoją sieć powiązań biznesowych, ten w erze Przemysłu 4.0 zdobywa klientów i zaufanie na lata.

Dowiedz się więcej o rozwiązaniach DSR 4FACTORY

Autor: Michał Bernasiak

W firmie DSR od 2013 roku na stanowisku Architekta Rozwiązań - Starszego Konsultanta, odpowiada za projektowanie i wdrażanie kompleksowych rozwiązań ERP 4FACTORY dla przedsiębiorstw produkcyjnych z różnych branż. Posiada bogate doświadczenie zawodowe, zdobywane m.in. w firmie produkcyjnej (FAM Technika Odlewnicza S.A.) i QAD Polska. Pracę zawodową rozpoczął w 2004 roku w sektorze przemysłowym, gdzie zajmował się zagadnieniami związanymi z produkcją. Obecnie jego specjalizacja obejmuje wdrażanie i wsparcie rozwiązań systemu ERP 4FACTORY - QAD ERP, zwłaszcza dla obszarów takich jak: produkcja, zakupy, logistyka, dystrybucja oraz zaawansowane zarządzanie magazynem (WMS). Dodatkowo posiada szeroką wiedzę na temat modułów specjalistycznych, w tym MRP, DRP, SSM, Schedules, Compliance, Consignment, Enhanced Controls oraz MSW/PSW. Pracował także nad rozwojem i wdrożeniem rozwiązania MRP 4FACTORY. Zrealizował ponad 120 projektów wdrożeniowych, dla takich firm produkcyjnych, jak: Oerlemans Foods, Foodcare, Millano, Cykoria, Jamar, Dobrowolscy, Farm Frites, Sonco, Emit, Radmor, Truvant, Biazet, Wireco, Drumet, Ergis, Sonoco, Nicole, Panasonic Energy Poland, Toshiba, Compal, Vestel, Jelenia Plast, Wielton, John Cotton, MKF Folien, Pol-Soft, FAM oraz Lear. Autor publikacji dotyczących wykorzystania rozwiązań IT w produkcji. W czasie wolnym interesuje się: historią współczesną, nowymi technologiami oraz astronomią.